Het einde van de wereld - Asterdwarsweg 10

Het einde van de wereld - Asterdwarsweg 10
A Documentary by Saskia van den Heuvel
Crowdfunding teaser: 
funded project
14
100%
€15.121
donated of €15.000
0
days to go
133
supporters

Project Information

About the project
LOCKLINEEen documentaire over een plek en haar bewoners. Voor het leven met elkaar verbonden.

Het verhaal

Het einde van de wereld  wordt een documentaire over een bijzondere plek in Amsterdam noord met als spil het gebouw aan de Asterdwarsweg 10. Een gebouw dat ooit de poort was van de woonschool Asterdorp, een ommuurd heropvoedingsdorp voor a-socialen. Het werd in 1927 geopend. Maar al in het begin van WOII stond het dorp nagenoeg leeg. Dat socialistische heropvoedingsideaal mislukte namelijk jammerlijk. Wie in het dorp woonde, kreeg een levensgroot stigma en vond absoluut geen werk. De armoedespiraal werd niet doorbroken, maar verergerd.

Het voormalige poortgebouw van de woonschool Asterdorp en het woonhuis en atelier van kunstenaar André Volten.

Een totaal onbekend deel van de geschiedenis van WOII, is dat de Duitse bezetter het ommuurde dorp als jodengetto gebruikte. In het late voorjaar van 1942 moesten eerst statenloze joden uit het Gooi verplicht naar Asterdorp verhuizen. Velen van hen werden direct daarna al via Westerbork naar Auschwitz gedeporteerd. Aan het einde van 1942 werden ook Nederlandse joden in het dorp gezet. Maar een handjevol van deze Joodse Asterdorpers overleefden de oorlog.

De joodse  zusjes Yvonne en Loes Fransman. Yvonne overleefde de oorlog niet.

In het begin van de jaren '50 nam de jonge Andijkse kunstenaar André Volten zijn intrek in het gebouw. Waarom zijn oog nu juist op dat gebouw viel, kan hij zelf niet meer vertellen, maar waarschijnlijk trok het isolement hem juist aan. Dat, maar ook de nabijheid van het water en de groot scheepsindustrie. Toen het dorp halverwege de jaren '50 werd afgebroken, vocht Volten met succes voor het behoud van de poort. In de jaren dat hij er woonde, trok hij het aan als een maatpak met alle aanpassingen die hij aanbracht. Volten werd een gevierd kunstenaar in binnen- en buitenland, maar nooit verliet hij zijn plekje in Amsterdam Noord. Hij was er één mee geworden. Het hoorde bij hem als ware het een lichaamsdeel.

André Volten

Amsterdam Noord verandert in rap tempo. Het gebied waar de Asterdwarsweg in ligt, wordt opgenomen in de hippe noordelijke IJ-oever. Het nieuwe moderne filmmuseum EYE ligt slechts op een steenworp afstand. Vlak achter de poort, waar ooit Asterdorp was, wordt het depot van EYE gebouwd. En de poort zelf wordt gerenoveerd en zal ook onderdeel worden van dit nieuwe tijdperk.

De Documentaire

Het einde van de wereld wordt een associatieve documentaire; niet het verloop van de tijd dicteert de vertelling, maar belangrijke thema’s die de personages in de film met elkaar verbinden. Thema’s die -ons inziens- gelden voor heel Amsterdam Noord, maar in Asterdorp onder een vergrootglas lagen:

Armoede, Isolement, Vrijbuiterij, Creativiteit.

Bewoners van Asterdorp uit alle periodes vertellen over hun ervaringen. Goede vrienden, familie en buren van André Volten vertellen over zijn relatie met het gebouw. Waarom ging hij er nooit weg? Wat vond hij er?

Het belangrijkste thema van de vertelling is de relatie tussen een plek en haar bewoners. Hoe hebben Asterdorp en het poortgebouw het leven van haar bewoners beïnvloed?

De renovatie van het poortgebouw en de plek die het zal krijgen in de Noordelijke IJ-oever loopt als een rode draad door de film.

Motivatie regisseur

Regisseur Saskia van den Heuvel

Enkele jaren geleden las ik het boek ‘Het Pauperparadijs’ van Suzanna Jansen. In het boek beschrijft Jansen de geschiedenis van haar voorouders die zich deels in Amsterdam Noord heeft afgespeeld. Ze beschrijft hoe in de jaren '20 van de vorige eeuw Tuindorp Oostzaan, Floradorp en Asterdorp werden gebouwd. Asterdorp is een woonschool, een heropvoedingsdorp met een muur er omheen en een toegangspoort. Floradorp is bestemd voor mensen die iets minder toezicht nodig hebben en in Tuindorp Oostzaan komen nette arme mensen te wonen.
 
Als ik het boek lees, woon ik net in Amsterdam Noord. Ik ken uiteraard de slechte reputatie van Floradorp, er is veel werkloosheid, armoede van generatie op generatie. Het wrange resultaat van het goed bedoelde socialistische heropvoedingsideaal? Asterdorp bestaat niet meer. Het poortgebouw wel. Regelmatig fiets ik er heen en loop ik de tuin in, speurend naar details die
verwijzen naar de geschiedenis. Bij de deur prijkt een bordje met ‘Volten’ daarop.
 
Het idee van de woonschool intrigeert me. Waarom dacht men dat het onderbrengen in een ommuurd dorp van mensen in dezelfde slechte sociale positie enige verbetering zou brengen? Maar misschien komt de nieuwsgierigheid vooral wel voort uit die talloze keren dat gemeentebesturen door heel Nederland deze fout –in mijn ogen- herhaalden en waar de gevolgen zo schrijnend zichtbaar van zijn.
 
Ik was niet voorbereid op de informatie die ik vond over Asterdorp in de Tweede Wereldoorlog. Asterdorp als ‘Juden Viertel’? Waarom wist ik dat niet? Waarom weet bijna niemand dat? Het is een zeer belangrijk in de historie weggelaten gedeelte van de Holocaustgeschiedenis dat zich op dat afgelegen terrein in Amsterdam Noord heeft afgespeeld.
 
En dan natuurlijk André Volten, wiens naam ik niet kende. Maar toen ik zijn werk zag, viel het kwartje. Met zijn grote kunstwerken in de openbare ruimte heeft hij op menig plek het aangezicht van Amsterdam veranderd en niet alleen van Amsterdam. Vele Europese steden, straten, pleinen zijn in beleving veranderd door het werk van Volten. Volten die zo verknocht was aan zijn stekkie in Noord, die vocht voor het behoud van het poortgebouw toen het
hele dorp werd afgebroken.

Het kostte heel wat werk om Asterdorpers te vinden en om hen over te halen met me te spreken. Joodse Asterdorpers vond ik uiteindelijk verspreid over de hele wereld. Al hun verhalen maakte diepe indruk op me. Wat mij onmiddellijk opviel is de connectie tussen de bewoners en deze plek. Zij zijn sterk door elkaar beïnvloed, met elkaar verbonden. Dat geldt zeker ook voor André Volten.

Deze geschiedenis heeft plaats gevonden op nog geen vierkante kilometer. In de omgeving van het poortgebouw zijn dagelijks bouwvakkers aan het werk. Hippe moderne gebouwen, kantoorruimtes, woningen verrijzen uit de dikke zwarte aarde. Even voorbij de Asterdwarsweg neem ik EYE al waar en de chique dure appartementencomplexen die een wal van luxe vormen aan het IJ.
 
Het poortgebouw zal blijven bestaan. Het staat op de gemeentelijke monumentenlijst, en heeft –volgens een geleerde commissie- deze status vooral te danken aan André Volten. Het gebouw mag dan ook haar huidige uiterlijk, met witgekalkte muren, behouden en hoeft niet gerenoveerd te worden naar een vroegere periode, maar het zal wel moeten transformeren naar de hippe nieuwe staat van de omgeving.

Ik ben regelmatig in de omgeving van het poortgebouw en loop er dan met gemengde gevoelens rond. Natuurlijk is het fantastisch dat het gebied ontwikkeld wordt en dat het eindelijk echt een onderdeel gaat worden van de metropool Amsterdam, maar tegelijkertijd ben ik bang dat die rijke geschiedenis toen dit stukje grond nog als het einde van de wereld voelde, verloren gaat.
 

 

 

Quote that inspired the maker

'Ik heb me er mijn hele leven voor geschaamd dat ik in Asterdorp heb gewoond. Ik sprak er nooit over. Ik ben nu 91. Waarom zou ik me nog schamen.'
Tiny Hamming